Lyf eru ekki allsherjarlausn.

Robert Whitaker  heimskn hj Hugarafli.Blaamaurinn Robert Whitaker hefur valdi miklum titringi Bandarkjunum me bk sinni, Anatomy of an Epidemic, sem kom t sasta ri, og deilir hart geheilbrigiskerfi ar landi.

Jla Margrt Alexandersdttir hitti Whitaker, sem segir slendinga urfa a spyrja sig a v hvers vegna sfellt fleiri fari rorkubtur vegna gesjkdma um lei og lyfjanotkun aukist.

a var helber tilviljun a Robert Whitaker fr a kynna sr geheilbrigisml.

Fr rinu 1989 hafi hann skrifa um lyf og lknisfri, meal annars fyrir tgfuflag lknadeildar Harvard-sklans og Albany Times Union. ri 1994 stofnai hann svo sitt eigi fjlmilafyrirtki sem fylgdist me lyfjafyrirtkjum og lyfjarun.

Og ri 1999 var Whitaker tilnefndur til Pulitzerverlaunanna fyrir greinaflokk ar sem hann skrifai um n gelyf sem n hfu mikilli tbreislu Bandarkjunum.

g beindi sjnum mnum a njum gelyfjum sem voru a koma marka um etta leyti og hfu slegi gegn, ef svo m a ori komast. g notfri mr upplsingalggjfina Bandarkjunum og skai eftir upplsingum um lyfi og r tilraunir sem hfu veri gerar. g komst a v a nokkrir sjklingar, sem prfa hfu lyfi, hfu di.

g fr me essar upplsingar til Boston Globe, sagi eim a g vri me trausta frtt og a vi skyldum gera greinaflokk um etta mlefni."

r var greinaflokkurinn sem Whitaker fkk tilnefninguna fyrir.

Menn farnir a hlusta

Whitaker hlt fyrirlestur hrlendis sasta mnui vegum Hugarafls, Manu og Unghuga og mttu um 200 manns til a hla hann.

ar rddi Whitaker meal annars um fjlgun hpi flks sem er rorku vegna gesjkdma, rtt fyrir a notkun gelyfja Vesturlndum hafi aukist.

Njustu skrif hans, bkin Anatomy of an Epidemic, hefur valdi heitum umrum hinu virta bandarska gelknasamflagi og er umdeild.

Bkin kom t fyrra og Whitaker segir a fyrstu hafi starfsmenn geheilbrigisjnustu Bandarkjanna ekkert af bkinni vilja vita.

a breyttist nveri egar slfringar, gelknar og ijujlfarar fr sautjn rkjum komu saman, fru yfir bkina og veltu v fyrir sr hvort hgt vri a sna essari run vi lyfjanotkun. Hvort a mtti endurskoa lyfjagjfina.

Ein mesta viurkenningin, sem segir mr jafnframt a g er a n til manna sem hinga til hafa ekki vilja af mr vita, er s a sar essu ri hefur mr veri boi a tala rstefnu samtaka gelkna og slfringa Bandarkjunum."

Um svipa leyti og greinaflokkurinn var til samvinnu vi Boston Globe komst Whitaker snoir um skrslu fr Aljaheilbrigisstofnuninni, WHO. skrslunni kom meal annars fram a flk sem greindist me geklofa vanruum lndum bor vi Ngeru var lklegra til a n bata en flk sem greindist me geklofa Vesturlndum.

t fr lestri eirrar skrslu var bkin Mad in America til ri 2002.

Whitaker segir niurstur skrslunnar hafa komi honum opna skjldu. skrslunni hafi komi fram a hinum vanruu lndum su lyf vi geklofa einungis notu stuttan tma.

Flk lengur lyfjum

eim tma sem skrslan kom t voru lyf vi geklofa essum lndum yfirleitt notu mjg stuttan tma og aeins ltill hluti eirra sem greindust notai lyfin langan tma. Sjklingum var v ekki haldi lyfjum heldur var reynt a skapa eim annig umhverfi a eir gtu veri n lyfja til langframa.

Vesturlndum hefur runin hins vegar veri allt nnur. ar er flki haldi lengur lyfjum en bati sjklinga er hins vegar minni," segir Whitaker og btir v vi a mikil breyting hafi hins vegar ori geheilbrigisjnustu runarlandanna fr v a skrslan kom t.

ar hafa sfellt fleiri rki teki upp sii Vesturlandanna og haldi sjklingum lengur lyfjum. Og nlegar rannsknir sna a mun frri sjklingar essum stum n endanlegum bata fr v sem var. eir stefna v smu tt og vi Vesturheimi, meiri lyfjaneysla, minni bati."

Sama run slandi

a er samhengi milli rorku og lyfjanotkunar sem hug Whitakers allan um essar mundir. rlega birtast frttir ess efnis a notkun unglyndislyfjum aukist r fr ri Vesturlndum. sland er ar engin undantekning.

Samkvmt eim tlum sem Whitaker birtir bkinni Anatomy of an Epidemic voru 1,2 milljnir Bandarkjamannamanna rorkubtum vegna gesjkdma ri 1987. dag nr essi fjldi upp fjrar milljnir.

Ef vi horfum til eirrar fjlgunar sem vri elileg mia vi mannfjlda og reiknum tluna me hlisjn af henni tti fjldi eirra sem vru rorkubtum a vera 1,6 milljnir. runin slandi hefur veri svipu. Hins vegar virist einhver misbrestur vera v a bati nist. Sfellt fleiri eru gelyfjum til langs tma um lei og s hpur sem hefur urft a hverfa af vinnumarkai og virkri tttku samflaginu vegna geraskana hefur margfaldast.

slandi hefur flki rorkubtum fjlga og a rtt fyrir a mun fleiri su unglyndislyfjum. essi tala tti a lkka en ekki hkka. Og a er stra spurningin: af hverju?"

Gelyf er vara sem arf a seljast?

Whitaker segir ekkert eitt svar vi eirri spurningu t af hverju ryrkjum vegna gevanda fjlgar rtt fyrir aukna lyfjanotkun. etta geti veri samflagslegt - flk hafi meiri hyggjur af fjrmlum snum og hva a hafi milli handanna. Uppeldi barna s allt ruvsi en a var fyrir tuttugu rum. Heimilisastur eru gjrbreyttar og flk einangrara.

Ein af hugsanlegum stum sem Whitaker veltir upp njustu bk sinni er jafnframt s sem valdi hefur mesta fjarafokinu ar ytra: a gelyf su vara sem arf a selja.

Til ess a varan seljist arf a ba til marka. Sem dmi: Hr ur fyrr syrgi flk ltinn stvin og sorgarferli tk kannski rj mnui og enginn kippti sr upp vi a.

Nna fr flk oftar en ekki greiningu a a s unglynt og fr lyf vi v. Og erum vi farin a setja flk lyf vi hversdagslegum" kvillum."

Ofnotkun lyfjum er nnur sta sem Whitaker tilgreinir:

Fyrir tuttugu til rjtu rum var flk veikt, var lagt inn sjkrahs og fkk ahlynningu rj mnui, stundum hlft r ea lengur. En svo gengu veikindin yfir og flki gafst kostur a hverfa til sns heima og alagast snu umhverfi n. a festist ekki inni kerfinu" eins og gerast vill dag og barist ekki vi krnskan sjkdm a sem eftir lifi me stugri lyfjaneyslu. Auvita vri a gott og gilt ef rannsknir sndu a slk mefer virkai a einhverju marki."

Whitaker tekur fram a bartta hans s ekki tilkomin vegna ess a hann s harur andstingur lyfja. au geti oft veri af hinu ga og nausynleg. a megi hins vegar ekki nlgast au sem eina allsherjarlausn. Hann vill sj breyttar vinnureglur kringum greiningar og a lknar nlgist sjklinga persnulegri htt en t fr stluum spurningalistum.

Tveir ailar sem hega sr nkvmlega sama htt, me smu einkenni, gera a oftar en ekki af tveimur gjrlkum stum.

Greiningar fylgja hins vegar gjarnan kvenum reglum um einkenni og kjl fari lenda einstaklingar hollum og f kvein lyf. Annar sjklingurinn arf kannski lyf skamman tma mean hinn arf ekki lyf heldur allt annars konar mefer.

Auvita urfa sumir lyf til frambar en greiningin m ekki vera of hravirk. Heilbrigiskerfi verur a hafa tkifri til a geta liti til fleiri tta umhverfinu og hugsa mli t fyrir lyfjameferina."

Brnin hyggjuefni

Whitaker hefur miklar hyggjur af bandarskum brnum en s hpur barna ar landi sem notar gelyf fer sstkkandi.

Bandarkjunum var fari a gefa brnum rtaln og gelyf rtt eftir mijan 9. ratug sustu aldar. voru 16.000 brn ryrkjar vegna gesjkdma. dag er essi tala komin upp 600.000. Og a sem verra er, mrg af essum brnum nota gelyf allt sitt lf og halda fram a vera ryrkjar," segir Whitaker og telur a arna s veri a ba til vtahring.

S run sem sr sta hj ykkur slandi gefur til kynna a i gtu veri smu lei og vi Bandarkjunum. ar er mikilvgast fyrir ykkur a rannsaka og skoa hvort brnum me geraskanir s a fara fram og n bata me essari lyfja notkun. Erum vi a hjlpa eim ea erum vi a skapa frekari vandaml fyrir au framtinni?"

Hugarfarsbreyting nausynleg

En a er ljs vi enda ganganna a mati Whitakers. Til ess urfi kvena hugarfars breytingu, ekki bara innan geheilbrigis kerfisins heldur samflagsins alls.

Maur veltir v fyrir sr hvort samflagi s a gera sr lfi gilegra me allri essari lyfjanotkun hj brnum og fullornum.

Er umburarlyndi okkar fyrir v sem er ruvsi" a fjara t? Mr finnst eins og vi sum markvisst a trma fjlbreytileika mannflksins."

Hann segir ntjndu aldar skld lsa fallega eim fjlbreyttu tilfinningum og hegun sem mannflki snir.

Flki var ekki brjla ea klikka - a bara hegai sr ekki allt eins. Og s sem var ekki eins, fkk ekki endilega lyf heldur fkk a vera eins og hann var. g held a vi urfum a sna mannlegu eli aeins meiri olinmi."

Kenningar Whitakers, meal annars um samband rorku og aukinnar notkunar gelyfja, hafa veri mjg umdeildar.

hefur veri bent a neikv umra um aukna notkun gelyfja endurspegli rtgrna fordma gar lyfja. rur Sigmundsson, yfirlknir gesvii Landsptalans, sagi til a mynda vitali vi Spegilinn ri 2009 a margt hafi breyst vihorfum flks til gesjkdma undanfarin r mtti enn finna tta, hrslu og fordma gegn gesjkdmum og mefer eirra og s tti birtist ekki sst neikvri umru um aukna gelyfjanotkun.

-------------------------------

Robert Whitaker er sjlfsttt starfandi blaamaur Bandarkjunum og hefur hloti fjlmrg verlaun fyrir skrif sn. Hann var tilnefndur til Pulitzer-verlaunanna ri 1998 fyrir greinaflokk sem hann skrifai fyrir Boston Globe. a sama r hlaut hann hin virtu George Polk-verlaun sem Long Island-hsklinn stendur fyrir en meal eirra sem hafa hloti au eru heimsekktu frttamennirnir Edward R. Murrow og Diane Sawyer.

Bkur Whitakers hafa vaki mikla athygli; Mad in America var til a mynda valin besta rit almenns efnis ea fririta af samtkum bkasafna Bandarkjunum. Hrlendis fst bkur Whitakers hj Bkslu stdenta. Hgt er a hla erindi Whitakers slinni mindpower.this.is.

*Tlurnar koma fram grein eftir Sigur Thorlacius, Sigurjn B. Sigursson, Stefn lafsson og Kristin Tmasson sem Journal of Mental Health ri 2010 . ess m geta a ryrkjum me yfir 75% rorku fjlgai tmabilinu r tplega 5.000 rmlega 16.000 sund.

-----------------------------------

Grein essi er tekin af heimasu Hugarafls og er birt hr me leyfi.


Sasta frsla | Nsta frsla

Athugasemdir

1 identicon

Miki rtt.

Eymundur Lter Eymundsson (IP-tala skr) 16.3.2011 kl. 15:11

Bta vi athugasemd

Ekki er lengur hgt a skrifa athugasemdir vi frsluna, ar sem tmamrk athugasemdir eru liin.

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband